خطای تعمیم دادن در تفکر و شناخت | مجموعه یادداشتهای مدیریت تفکر (قسمت ۹۱ از ۱۶۴)
در هفتههای گذشته ۷ مورد از خطاهای تفکر را به طور مختصر بیان کردیم:
و در این قسمت خطای دیگری در تفکر را بیان میکنیم.
۸ – تعمیم دادن
وقتی درباره یک موضوع یا پدیده یا یک حادثه و مواردی از این قبیل فکر میکنیم، ممکن است در برداشت اولیه یا برداشت ثانویه خود بخشی از این مسئله را به قسمتهای دیگر آن یا حتی به جریانات دیگر تعمیم دهیم. مثلا ممکن است یک نفر در رابطه با شما یک بار یک خطای برخوردی یا احساسی و یک خطای معمولی مرتکب شود. شما درباره این فرد چگونه فکر میکنید؟ یا اگر مانعی سر راه شما در مسیر زندگیتان باشد یا با یک مسئله خاص یا مشکل خاصی روبهرو شوید ابتدا چگونه فکر میکنید و در مسیر ذهن شما چه سؤالاتی طرح میشود؟ لطفا چند مورد از این نمونهها را در ذهن خود تجسم کنید. این مسائل را چگونه حل کردهاید؟
شاید هم آنها را به حال خود رها کرده یا با تعمیم دادن آن در ذهن خود آنها را به یک معضل یا مانع بزرگتر تبدیل کردهاید؟ برخی افراد در برخورد با مواردی از این قبیل، از کلماتی مثل «همیشه، هرگز، اصلا، دائما، همه، هیچ وقت و…» استفاده میکنند. مثلاً «من اصلا شانس ندارم، تو همیشه مرا اذیت میکنی، من هرگز نمیتوانم به این هدف برسم، همه مردم این جوریاند، اهالی فلان شهر همهشون…، و…». شما ممکن است با این موارد برخوردهای زیادی داشته باشید. در تمام این مثالها یک نکته مشترک وجود دارد و آن نکته، همان تعمیم است. یعنی ممکن است یک یا حتی چند اتفاق را به کل آن موضوع عمومیت دهیم.
برای حل این مسئله کافی است موضوع را بازبینی کنیم. مثلا اگر فکر میکنیم که «هیچوقت من نمیتوانم موفق شوم». در این باره سؤال کنیم «آیا مواردی بوده است که موفقیتهایی داشتهام؟ حتی کوچک یا معمولی؟» فهرستی از موفقیتهای خود تهیه کنید. بنابراین جمله و پیام (هیچ وقت نمیتوانم موفق شوم) صحیح نیست چون چندین مورد نقض پیدا شد که نشان میدهد این موضوع عمومیت ندارد. با طرح اینگونه سؤالات شما میتوانید از دام و کمند تعمیم و خطای تعمیم رها شوید. در مثال ذکر شده میتوانید این طور بگویید: «در بعضی از موارد نمیتوانم نتیجه مطلوب بگیرم. حتما اشکالاتی در شیوه کارِ خود دارم. این اشکالات را چگونه شناسایی و برطرف کنم تا بتوانم به نتیجه بهتری برسم؟»
اگر در مسیر فکرکردن بتوانیم هر موضوع را فقط به اندازه و تعدادی که با آن برخورد کردهایم ارزیابی کنیم در این صورت ویروس کمتری به رایانه ذهن خود وارد کردهایم و فکرمان از خطا مصون خواهد ماند و به شناخت بهتری خواهیم رسید.
نویسنده: جلیل معماریانی
یکشنبه، ۲۵ دی ۱۳۹۰، روزنامه خراسان شمارۀ ۱۸۰۳۱
