نقش عادات در تفکر | مجموعه یادداشتهای مدیریت تفکر (قسمت ۱۰۸ از ۱۶۴)
در ادامه مبحث موانع تفکر در این قسمت به یک مانع بسیار مهم در تفکر اشاره میکنیم.
عادات انفعالى
اغلب در برنامهریزیهای ما خطاهایی وجود دارد که اگر آنها را رفع نکنیم پس از مدتی به یک جریان تبدیل میشود. به عنوان مثال اگر کسی در هنگام برنامهریزی به احتمالات و وقایع پیشبینی نشده فکر و آنها را لحاظ نکند؛ ممکن است در مسیر فعالیت و اقدامات خود دچار یک شوک ذهنی یا احساسی و عاطفی یا رفتاری شود و اگر این موضوع چند بار تکرار شود یک تصویر منفی و نامطمئن از خودش در ذهنش ایجاد میشود. در این فرض وقتی فرد بار دیگری تصمیم به انجام کاری میگیرد ناخودآگاه ساز منفی میزند و پیامهای ویروسی از سمت ذهنش ارسال میشود و برحسب عادت نمیتواند کارش را به خوبی انجام دهد و به اصطلاح برنامهاش به هم میریزد. با تکرار بیشتر یاد میگیرد که بگوید «من بلد نیستم برنامهریزی کنم. هروقت برنامهریزی میکنم، برنامهام خراب میشود. اصلا برنامهریزی فایده ندارد. اینها همهاش شعار است. باید شانس بیاوریم که بتوانیم یک برنامه خوب بریزیم و به آن عمل کنیم.»
در هنگام حل مسئلههای زندگی و همچنین تصمیمگیریهای دیگر و به طور کلی در هنگام فکر کردن، یک سری عادات که اغلب به خاطر جریانات و حادثهها و عوامل و محرکهای بیرونی در ذهن ما شکل میگیرد مانع از فکرکردن درست میشود.
در سیستمهای آموزشی و فرهنگی و سبکهای یادگیری و تفکر ما از ابتدای تحصیل و مقاطع مختلف نیز شاهد برخی از عادات انفعالی هستیم که باعث ایجاد اختلال در فرآیند تفکر میشود و به طور کلی مانع رشد و شکوفایی انسان میشود.
شهید مطهری عادات انفعالی را این گونه بیان میکند: «عادات انفعالى عاداتى است که انسان تحت تأثیر یک عامل بیرونى است؛ مثل اینکه سیگار کشیدن براى انسان عادت مىشود؛ یعنى انسان همیشه مىخواهد این دود سیگار به او برسد. عادات انفعالى معمولاً حالت انس براى انسان ایجاد مىکند و انسان را اسیر خود مىکند و تنپرورىها به آن معنى که قبلاً ذکر شد غالباً عادات انفعالى است. مثلاً انسان عادت مىکند که روى تشک پر قو بخوابد یا مثلاً به غذاى خاصى عادت مىکند به طورى که اگر آن غذا به او نرسد هر چند غذاى دیگر مقوّى باشد، نمىتواند آن را بخورد. اینها عادات انفعالى است که در هر موردى بد است.»
عادات ذهنی جزءنگری بدون دریافت کل، عادت به پیداکردن یک پاسخ برای یک سؤال، عادت به بینظمی فکری، عادت به تفکر خطی و غیرشبکهای، عادت به قضاوت در هنگام فکرکردن و…
انشاءالله هفتههای آینده برخی از این عادتها و نقش آن و شیوه رهایی از آن را بررسی خواهیم کرد.
خدایا برای تو حرکت میکنیم، تمام سعی خود را به کار میگیریم، هدفمند و پرشور گام برمیداریم و فردا را به تو میسپاریم.
نویسنده: جلیل معماریانی
یکشنبه، ۲۱ خرداد ۱۳۹۱، روزنامه خراسان شمارۀ ۱۸۱۳۹
