آزادی تفکر و تفکر آزاد | مجموعه یادداشتهای مدیریت تفکر (قسمت ۱۳۹ از ۱۶۴)
هفته گذشته یکی از عوامل لغزش فکر یعنی «تکیه بر ظن» را مطرح کردیم.
لغزشها و لغزشگاههای فکر | مجموعه یادداشتهای مدیریت تفکر (قسمت ۱۳۸ از ۱۶۴)
و حالا به یک مورد دیگر اشاره میکنیم:
۲ -میلها و هواهای نفسانی
انسان اگر بخواهد صحیح فکر کند و موضوعی را درست بشناسد باید درباره مطلبی که میاندیشد کاملاً بیطرفانه رفتار کند؛ یعنی کوشش کند که حقیقتخواه باشد و خویشتن را تسلیم دلیلها و مدارک کند. در واقع پیشفرضهای انسان و ذهنیتهای او و همچنین پیشداوری و حالتهای مختلف او مثل غضب، شهوت و حتی محبت و مسائلی از این قبیل زمینهساز لغزش فکر درباره موضوع تعیین شده است. شاید به همین دلیل در هنگام تصمیمگیری و برای فراهمکردن زمینههای تصمیم باید احساس را کنار گذاشت؛ به عبارت دیگر تفکر احساسی مانع ارزیابی صحیح میشود و نوعی تعصب را در ذهن انسان شکل میدهد.
در آیهای از سوره مدثر (انَه فکر و قدر) مطرح شده است که او فکر کرد در حالی که از پیش اندازه گرفت و موضعگیری کرده بود و ناچار این اندازهگیری از فکر و عقل نبوده که از هوس و نفسانیت برخاسته و مرگ فکر و عقل و استنتاج و سنجش آدمی را به دنبال آورده است و در نتیجه هنگام نظر و تأمل و جمعآوری نشانههای واقعی، او ناراحت (عبس) و درگیر (بسر) و معرض (ادبر) و سرکش (استکبر) میشود.
انسان در تفکرات خود اگر بیطرفی خود را نسبت به نفی یا اثبات مطلبی حفظ نکند و میل نفسانیاش به یک طرف باشد، خواه ناخواه و بدون آنکه خودش متوجه شود عقربه فکرش به جانب میل و خواهش نفسانیاش متمایل میشود. این است که قرآن هوای نفس را نیز مانند تکیه بر ظن و گمان یکی از عوامل لغزش میشمارد. خداوند در آیه ۲ سوره النجم میفرماید: « إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ ما تَهْوَى الْأَنْفُسُ» یعنی پیروی نمیکنند مگر از گمان و از آنچه نفسها خواهش میکنند.
تمرین:
۱- در تصمیمات خودمان سعی کنیم خودمان را از پیش فرضهای ذهنی خالی کنیم و بعد تصمیم بگیریم.
۲- اگر قرار شد درباره چیزی یا کسی یا یک موضوع و حادثه یا یک جریان نظر بدهیم احساس و ذهنیت و نظرات قبل خودمان را کمی عقب بزنیم و ببینیم این ذهنیتها درست است یا نه؟ زشت است یا زیبا؟
۳- وقتی میخواهیم یک چیزی را انتخاب کنیم آیا انتخاب دیگران در انتخاب من تأثیرگذار بوده است یا نه؟ مثل بسیاری از چیزهایی که در جامعه مد میشود و ممکن است من دلایلی داشته باشم که اصلاً خوب نیست ولی فکرم درگیر میشود و با اینکه عقیده دارم خوب نیست ولی انتخاب میکنم یا با اینکه عقیده دارم خوب است به راحتی کنار میگذارم.
آزاد کردن فکر از هواها و تمایلات و ذهنیتها و حب و بغضها زمینهساز تقویت روح تفکر در جامعه و پویایی تصمیمات سرنوشتساز در موارد مختلف فردی و اجتماعی و اقتصادی و… خواهد بود.
نویسنده: جلیل معماریانی
یکشنبه، ۸ بهمن ۱۳۹۱، روزنامه خراسان شمارۀ ۱۸۳۲۷
