شتابزدگی و تأثیر آن در تفکر | مجموعه یادداشتهای مدیریت تفکر (قسمت ۱۴۰ از ۱۶۴)
در هفته گذشته دو مورد از عوامل لغزش فکر را مطرح کردیم:
و در این بخش به یک مورد دیگر یعنی شتابزدگی اشاره میکنیم.
۳- شتابزدگی
هر قضاوت و اظهار نظری به مقدار معیّنی مدارک نیاز دارد و تا مدارک به قدر کافی در یک مسئله جمع نشود هرگونه اظهار نظر، موجب لغزش اندیشه است. در زندگی روزمره و در حوزههای مختلف فکری، عاطفی، رفتاری، موارد زیادی را سراغ داریم که نیازمند اظهار نظر است. در این موارد راهبرد شما چیست؟ یعنی تدبیر کلی و سیاست شما در این مواقع چیست؟ از کجا شروع میکنید؟ چگونه عمل میکنید؟ به چه نکات و نقاطی توجه میکنید؟ چه ارزشهایی را مدّ نظر قرار میدهید؟ مبنای نظرات شما چیست؟ بر اساس کدام معیار قضاوت میکنید؟ منبع و مبدأ این معیار کجاست؟ چه زمانی باید نظر خود را اعلام کنید؟ چگونه باید آن را مطرح کنید؟ آیا احساسات و حالتهای لحظهای شما در ارائه نقطه نظرات شما تأثیر میگذارد؟ چگونه؟ چقدر؟ با چه ابزاری باید این نظر اعلام شود؟
وقتی با انسان سروکار داریم تمام این مسائل اهمیت پیدا میکند و در مسیر قضاوتها و ارزیابیها و اظهارنظرها باید به آنها توجه شود. به ویژه اگر حوزه اظهارنظرها و قضاوتها دارای اهمیت باشد. قرآن کریم مکرر به اندک بودن سرمایه علمی بشر و کافی نبودنش برای برخی قضاوتهای بزرگ اشاره میکند و اظهار نظر حتمی را دور از احتیاط تلقی میکند. مثلاً میفرماید: «وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا» (اسرا-آیه ۸۵). آن مقدار علم و اطلاعی که به شما رسیده اندک است و برای قضاوت کافی نیست.
امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: خداوند در قرآن بندگان خویش را با دو آیه اختصاص داد و تأدیب فرمود یکی اینکه تا به چیزی علم پیدا نکردهاند تصدیق نکنند (شتابزدگی در تصدیق) و دیگر اینکه تا به چیزی علم پیدا نکردهاند، تا به مرحله علم و یقین نرسیدهاند، رد و نفی نکنند (شتابزدگی در انکار).
خداوند دریک آیه فرمود: أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ (اعراف-آیه ۱۶۹). آیا از آنها در کتاب (کتاب فطرت یا کتابهای آسمانی) پیمان گرفته نشده که جز آنچه حق است (حق بودنش محرز است) به خداوند نسبت ندهند؟ و در آیه دیگر فرمود: بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ (یونس-آیه ۳۹) انکار کردند و تکذیب کردند چیزی را که به علم آن احاطه نداشتند (نمیشناختند).
تمرین: تا هفته آینده به مجموعه اظهارنظرها و قضاوتهای مختلف خود در زمینههای مختلف نظری بیندازید و لااقل دو تصمیم اخیر خود را بازبینی کنید و ببینید چقدر از نکتههای ذکر شده فوق در آن رعایت شده است. تصمیم بگیرید برای هر اظهار نظر خود به دنبال دلیل و منطق و منبع و استناد مناسب باشید.
خدایا برای تو حرکت میکنیم، تمام سعی خود را به کار میگیریم، هدفمند و پرشور گام برمیداریم و فردا را به تو میسپاریم.
نویسنده: جلیل معماریانی
یکشنبه، ۱۵ بهمن ۱۳۹۱، روزنامه خراسان شمارۀ ۱۸۳۳۲
